महाराष्ट्रातील जिल्हे – बुलढाणा

२६. बुलढाणा

क्षेत्रफळ :९६६१चौ.कि.मी.

मुख्यालय :बुलढाणा.

साक्षरता :८२.०९%.

लोकसंख्या :२५,८८,०३९.

हवामान :उष्ण, विषम,थंड.

तापमान :हिवाळ्यात८अंशते१२अंशसे. उन्हाळ्यात३५अंश ते ४२अंशसे.

प्रशासकियविभाग :अमरावती ( विदर्भ )

पर्वत :अजिंठा.

नद्या:पुर्णा,पेनगंगा,नळगंगा,बाणगंगा, विश्वगंगा, काटेपुर्णा.

पिके:कापुस,ज्वारी,मका,सोयाबीन,गहु,हरभरा.

शेजारीजिल्हे :जळगाव,जालना,अकोला,वाशिम,हिंगोली,मध्यप्रदेश.

औद्योगिकठिकाणे :मलकापुर,खामगाव

तालुके: बुलढाणा, खामगाव, जळगाव ( जामोद ) मेहकर, लोणार, मोताळा, शेगाव, नांदुरा, चिखली, संग्रामपुर, मलकापुर, देऊळगाव राजा, सिद्धखेडराजा.

धार्मिक ठिकाणे : गजाननबाबा समाधी, शेगाव, गौरीशंकर मंदीरमलकापुर, नृसिंह, बालाजी, विष्णु मंदीरेमेहकर, जैन मंदीरजळगाव जामोद, बौद्ध विहारखामंगाव, बालाजी मंदीरदेऊळगाव राजा, मारोती नांदुरा.

ऐतिहासिक ठिकाणे : जिजाबाईंचे माहेरसिधखेडराजा, खामगाव, लोणार, मेहकर.

टोपण नाव : विदर्भाचे प्रवेशद्वार.

नगरपालिका :बुलढाणा, खामगाव, मेहकर, नांदुरा, चिखली, मलकापुर,शेगाव व संग्रामपुर.

पंचायत समित्या : प्रत्येक तालुक्याला एक एकूण १३.

विधानसभा मतदारसंघ : बुलढाणा, खामगाव, मलकापुर, नांदुरा, शेगाव, चिखली, मेहकर, सिद्धखेडराजा, संग्रामपुर, जळगाव, जामोद.

लोकसभा मतदार संघ : बुलढाणा.

गावे : १२७३.

रेल्वे स्थानके : नांदुरा, मलकापुर, शेगाव, खामगाव.

वने : बुलढाणा जिल्ह्यातील वनक्षेत्र साधारणतः अजिंठ्याच्या डोंगररांगामध्ये जास्त प्रमाणात पसरलेले आहे.याशिवाय येथेही जंगलक्षेत्र आहे.येथील जंगलात मोर, बोरी,बाबळी, पळस, टेभुर्णी, बीभाची झाडे, खैर, सागवान, करवंद तसेच वेगवेगळ्या प्रकारचे गवत जिल्ह्यात आढळते. वनामध्ये चित्ते, बिबटे, माकडे, ससे, घोरपडी, रस, तितरे, लाहुरी, मोर, निरनिराळ्या चिमण्या, कावळे, पारवे, घारी, पहाडी पोपट,कोकीळ अशाप्रकारची पशुपक्षी आहेत. दलदलीच्या भागात बगळे, पानकोंबड्या आढळतात.

शेतीविषयक : बुलढाणा जिल्ह्यामध्ये पाउस बर्यापैकी असल्यामुळे येथे पावसाच्या पाण्यावर बरीचशी शेती केली जाते. जिल्ह्यात ६५ते७० % ही कापसाची शेती आहे याशिवाय येथे ज्वारी, बाजरी, सोयाबीन, मका, हिवाळ्यात गहु, बाजरी, सूर्यफुल, भाजीपाला, मिरची ही पिके घेतली जातात काही भागात मोसंबीच्या बागा आहेत.

प्रमुख शहरे व प्रेक्षणीय स्थळे :

बुलढाणा : बुलढाणा हे जिल्ह्याचे मुख्यालय असुन विदर्भाचे प्रवेशद्वार म्हणुन ओळखले जाते. बुलढाणा शहर हे जिल्हयातील थंड हवेचे ठिकाण असुन येथील हवा आरोग्याला हितकारक असते. क्षयरोगाने पिडीत असलेले रोगी येथे बरे होतात. त्यासाठी येथे मोठे क्षयरोग हॉस्पिटल आहे. बुलढाणा येथुन जवळचे देऊळगाव या ठिकाणी भुईकोट किल्ला आहे.

शेगाव : शेगाव हे जळगावअकोला महामार्गावरील एक तिर्थक्षेत्र आहे. येथे गजानन महाराजाची समाधी व मंदीर आहे. लाखोंच्या संख्येने भाविक येथे येत असतात. शेगाव हे मुंबईनागपुर लोहमार्गावरील महत्वाचे रेल्वे स्थानक आहे.

लोणार : महाराष्ट्रातील खाऱ्या पाण्याचे सरोवर म्हणुन लोणार सरोवर प्रसिद्ध आहे. पुर्वी या सरोवराला वैराजतिर्थ म्हणुन ओळखले जायचे.

सिद्धखेड राजा : महाराष्ट्राचे आराध्यदैवत छत्रपती शिवाजी महाराज यांच्या मातोश्री राजमाता जिजाबाई यांचा जन्म सिद्धखेड येथे झाला होता. जिजाबाई यांचे वडील लखुजी जाधव यांची येथे समाधी आहे. तसेच जिजाबाई यांचे बंधु दत्ताजी जाधव हे संभाजीदत्ताजी यांच्या लढाईत येथेच मरण पावले.

मेहकर : हे तालुक्याचे ठिकाण असुन एक मोठे शहर आहे. येथील विष्णु मंदीर, बालाजी मंदीर, नृसिंह मंदीर, जैनमंदिर प्रसिद्ध आहे.

मलकापुर : मलकापुर हे तालुक्याचे ठिकाण असुन मुंबईनागपुर रेल्वे मार्गातील महत्वाचे रेल्वे स्थानक आहे. येथी गौरीशंकर मंदीर विशेष उल्लेखनिय आहे.

खामगाव : बुलढाणा जिल्ह्यातील सर्वात मोठे शहर म्हणुन खामगावला ओळखले जाते. येथे रेल्वे स्थानक, औद्योगिक वसाहत, मोठी बाजार पेठ, कुष्ठरोग, दवाखाना आहे.

नांदुरा : तालुक्याचे ठिकाण असुन येथे जगप्रसिद्ध १०५ फुट भव्य हनुमान मुर्ती आहे.

Print Friendly, PDF & Email

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *