पंचायतराज

पार्श्वभूमी

·         ऋग्वेदात गावसभा या प्राचीन संस्थेचा उल्लेख आढळतो

·         मनुस्मृतीनारद्स्मृतीया ग्रंथाद्वारे स्थानिक प्रशासन म्हणून कार्यरत न्यायपंचायतचा उल्लेख आढळतो.

·         दक्षिण भारतातील चोल या राजघराण्यातील स्थानिक स्वराज्य संस्थाना प्रोत्साहन दिले.

·         ब्रिटीश भारतातील पहिला मुनिसिपल कायदा १८४२ (बंगाल प्रांत)

·         १७९३ च्या चार्टर अॅक्टनुसार भारतातील या भागात पालिका संस्थांची स्थापनामुंबई, मद्रास, बंगाल

·         बंगाल प्रांतासाठी मंजूर झालेला म्युनिसिपल कायदा संपूर्ण भारतासाठी लागू १८५०

·         १८७० साली आर्थिक सत्ता स्थानिक स्वराज्य संस्थांच्या हाती सोपविण्यासाठी कायदा केला लॉर्ड मेयो

·         लॉर्ड रिपन यांनी २८ मे १८८८ रोजी स्थानिक स्वराज्य संस्थेचा कायदा केला. त्यामुळे त्यांना म्हणतात स्थानिक स्वराज्य संस्थेचा जनक

·         पंचायतराज हे स्वप्न बाळगणारे महात्मा गांधी

·         पंचायतराज स्वीकारणारे पहिले राज्यराजस्थान (२ ऑक्टोबर १९५९)

·         पंचायतराज द्वारे भारतातील पहिली ग्रामपंचायत नागोर जिल्ह्यात (राजस्थान)

·         पंचायतराज स्वीकारणारे महाराष्ट्र ९ वे राज्य

Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Ut elit tellus, luctus nec ullamcorper mattis, pulvinar dapibus leo.

सध्या महाराष्ट्रात

स्थानिक स्वराज्य संस्था

महाराष्ट्रातील संख्या

ग्रामपंचायत

२७९२०(+)

पंचायत समिती

३५१(+) संभाव्य वाढ

जिल्हा परिषद

३४

नगर पंचायती

१२४(+)

कटक मंडळे

नगर परिषद

२२९(+)

महानगरपालिका

२७

पंचायत समिती

पंचायत समिती पंचायत राज्य रचनेतील ग्रामपंचायत आणि जिल्हा परिषद...

Read More

पंचायतराज

थोडक्यात महत्वाचे भारताचे तत्कालीन वव्हाईसरॉयलॉर्ड रिपन यांनी १९८२ मध्ये...

Read More

महाराष्ट्रातील पंचायतीराज

  • महाराष्ट्र शासनाने वसंतराव नाईक यांच्या अध्यक्षतेखाली एक लोकशाही विकेंद्रीकरण समिती नेमली.
  • पंचायती राजाची रचना कशी करता येईल याबाबत विचार करण्यासठी हि समिती नेमली होती.
  • नाईक समितीने जिल्हा हा नियोजन आणि विकासाचा प्रमीख घटक मानावा अशी सूचना केली.नाईक समितीने केलेल्या शिफारशीनुसार १९६१ मध्ये ‘महाराष्ट्र जिल्हा परिषद आणि पंचायत समिती कायदा ’मंजूर झाला. त्यानुसार १ मे १९६२ रोजी महाराष्ट्रामध्येपंचाती राज्याची स्थापना करण्यात आली.

ग्रामपंचायत

  • ग्रामपंचायत हि महाराष्ट्रातील पंचायती राज्याची पायाभूत संस्था आहे.पंचायती राज्याची यशस्वीता ग्रामपंचायतीच्या यशावर अवलंबून आहे.
  • ५०० पेक्षा जास्त लोकसंख्या असलेल्या गावात ग्रामपंचायत स्थापना करता येते.५०० पेक्षा कमी लोकसंख्या आहे अशा दोन व अधिक गावांसाठी एकच ग्रामपंचायत असते तिला ‘गट ग्रामपंचायत’ असे म्हणतात.

रचना

  • ग्रामपंचायतीमध्ये कमीत कमी ७ व जास्तीत जास्त १७ सभासद असतात .त्यांची निवड प्रौढ मतदानाद्वारेप्रत्यक्ष निवडणूक केली जाते.
  • ग्रामपंचायत सभासदांची संख्या गावाच्या लोकसंख्येवर अवलंबून असते.
  • गावची लोकसंख्या व त्या लोकसंख्येस मान्य असणारी सभा खालीलप्रमाणे असते .
  • ग्रामपंचायतीचे वार्डस तहसीलदार जाहीर करतात.
  • लोकसंख्या

    मान्य सभासद संख्या

    १५०० किंवा १५०० पेक्षा कमी

    ०७

    १५०१ ते ३०००

    ०९

    ३००१ ते ४५००

    ११

    ४५०१ ते ६०००

    १३

    ६००१ ते ७५००

    १५

    ७५०१ पेक्षा अधिक

    १७

  • ग्रामपंचायत सभासदांची(पंच )निवड प्रभागवार होते. प्रत्येक प्रभागाला दोन किंवा तीन जागा असतात.
  • शासनाने ठरवून दिलेल्या नियमाप्रमाणे अनुसूचित जाती,जमाती व नागरिकांचा मागासवर्ग यांचेसाठी जागा विशिष्ठ प्रमाणात राखून ठेवलेल्या असतात. लोकनियुक्त जागांच्या ५० टक्के जागा महिलांसाठी राखीव ठेवलेल्या असतात.
  • ग्रामपंचायतीचा कार्यकाल पाच वर्षाचा असतो.
  • ग्रामपंचायतीचे वॉर्डस तहसीलदार जाहीर करतात.

ग्रामसभा

  • गावातील अठरा वर्षांवरील सर्व स्त्री-पुरुषांची मिळून ‘ग्रामसभा‘ होते.
  • ग्रामसभेपुढे गावचे त्या वर्षाचे अंदाजपंत्रक व विकासाच्या योजना विचारासाठी व मंजुरीसाठी ठेवण्यात येतात.
  • ग्रामसभेला ज्यादा अधिकार देण्याच्या दृष्ठीने ग्रामपंचायत कायद्यात सुधारणा केली आहे .या सुधारणेनुसार,यापुडे दरवर्षी ४ एवजी ६ सभा बैठका घेण्यात येतील.

सरपंच व उपसरपंच

  • नवीन नियमानुसार (२०१७) ग्रामपंचायतीच्या सरपंचांची निवड गावातील प्रौढ मतदार करत आहेत.
  • सरपंच ग्रामपंचायतीच्या सभांचा व ग्रामसभेचा अध्यक्ष असतो.उपसरपंच सरपंचाला त्याच्या कामकाजात मदत करतो.

ग्रामसेवक

  • ग्रामपंचायतीच्या कार्यालयीन कामकाज व दैनंदिन व्यवहार चालविण्यासाठी एका ग्रामसेवकाची नेमणूक करण्यात येते.
  • ग्रामसेवक हा ग्रामपंचायतीचा सेवक असतो .
  • ग्रामसेवक हा जिल्हा परिषदेच्या ग्रामविकास खात्याचा तृतीय श्रेणीमधील सेवक असून त्याची नेमणूक ,बदली व बढती करण्याचे अधिकार जिल्हा परिषदेच्या मुख्य कार्यकारी अधिकाऱ्यांना असतात.
  • गावातील ‘जन्म-मृत्त्यची’नोंद ठेवण्याची जबाबदारी ग्रामसेवकाकडे आल्यामुळे शासनाने त्यांना ‘जन्म-मृत्यू निबंधक’ म्हणुन जाहीर केले आहे.
  • ग्रामसेवक हा ‘बालविवाह प्रतिबंधक अधिकारी’ म्हणून हि कार्ये करतो.

 

ग्रामपंचायतीचे कार्य

1.       गावातील रस्ते बंधने आणि स्वच्छ ठेवणे.

2.       रस्त्यांवर दिवाबत्तीची सोय करणे.

3.       सांडपाण्याचा निचरा करण्याची व्यवस्था करणे.

4.       वैद्यकीय उपचाराची सोय करणे.

5.       प्राथमिक शिक्षणाच्या व्यवस्थेवर देखरेख  ठेवणे.

6.       जन्ममृत्यूची नोंद ठेवणे.

7.       करसंकलन व कर्ज वसुली करणे.

8.       पाणीपुरवठा करणे.

9.       गावाचा बाजार,उत्सव ,जत्रा,उरूस,यांची व्यवस्था ठेवणे.

10.   सार्वजनिक स्वच्छता ठेवणे.

उत्पन्नाची साधने

  • ग्रामपंचायतीच्या हद्दीतील घरे व मोकळ्या जागांवरील कर.
  • व्यवसाय कर,यात्रा कर,घरपट्टी,जनावरांच्या खरेदी-विक्री वरचा कर,जमीन महसुलातील काही वाटा.
  • जिल्हा परिषदेकडून विकासासाठी मिळणारे अनुदान.

ग्रामपंचायतीची हिशेब तपासणी

 

ग्रामपंचायतीचे वार्षिक उत्पन्न

हिशेबतपासणी  अधिकार

      रु.५००० पेक्षा कमी.

जिल्हा परिषद

      रु.५००० पेक्षा जास्त

लेखापाल,स्थानिक निधी लेखा

Print Friendly, PDF & Email

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *