महाराष्ट्रातील जिल्हे – औरंगाबाद

३५. औरंगाबाद

क्षेत्रफळ : १०१०७. चौ.कि.मी.

मुख्याल: औरंगाबाद शहर

साक्षरता : ८०.४०%

लोकसंख्या : ३६,९५,९२८.

हवामा: उष्ण कोरडे, पर्जन्यवृष्टी ७५ सेमी.

तापमान : हिवाळ्यात ८ अंश ते १० अंश से. पर्यत उन्हाळयात ४० अंश ते ४६ अंश से.

शेजारी जिल्हे : जळगाव, अहमदनगर, जालना, नाशिक.

नद्या : गोदावरी, पूर्णा, येलगंगा, अंजनी, शिव, खेळणा तसेच वाघुर.

पर्वत : अजिंठ्याच्या डोंगररांगा, सातमाळ्याचे पर्वत, म्हैसमाळ.

लेण्या : अजिंठा, वेरूळ, पितळखोरा.

किल्ले : दौलताबाद ( देवगिरी ) वेतालवादी.

टोपण नावे : संभाजी नगर/ मराठवाड्याचा राजधानी, लेण्याचा जिल्ह्या.

भाषा : मराठी, उर्दू, हिंदी.

रेल्वे स्टेशन : औरंगाबाद रेल्वे स्टेशन.

तालुके : औरंगाबाद, पैठण, गंगापुर, कन्नड, सिल्लोड, फुलंब्री, वैजापूर, खुल्ताबाद, सोयगाव.

प्रेक्षणीय स्थळे : म्हैसमाळ, दौलताबाद, सिधार्थ गार्डन व सिधार्थ गार्डन मधील प्राणी व मत्स्य संग्रहालय, रंगीत कारंजा, पवनचक्की, बीविका मकबरा, जायकवाडी धरण, संत ज्ञानेश्वर उद्यान, पैठण.

नगरपालिका : सिल्लोड, वैजापूर, कन्नड, गंगापुर, पैठण, खुल्ताबाद.

ग्रामपंचायती : ८५५.

गावे : १०४४.

महानगरपालिका : औरंगाबाद शहर.

विधान सभा मतदार संघ : ९.

लोकसभा मतदार संघ : औरंगाबाद.

औद्योगिक ठिकाणे : औरंगाबाद, गंगापुर, वाळुज, पंढरपुर, शेंद्रा, जालना.

साखर कारखाने : कन्नड, वैजापूर, पैठण.

वनक्षेत्र : औरंगाबाद जिल्ह्यामध्ये अजिंठा, फर्दापूर, नागापूर, पिशोर, कन्नड घाट या भागामध्ये प्रामुख्याने वनक्षेत्र आढळून येते. येथील जंगलामध्ये मोहाचे व टेंभुर्णी झाडे भरपुर प्रमाणात आहेत. याशिवाय खैर, चंदन, पळस, बेल, धावडा, कडुलिंब, काटेरी बाभुळ,साग, बांबू, करवंद यांची झाडे आहेत. जंगलामध्ये बिबटे, तरस, ससे, हरणे, माकडे, रानडुक्कर, रानकुत्रे व निरनिराळे प्राणी आढळतात. पक्ष्यामध्ये मोर, सुतारपक्षी, पोपट, साळुंखी, कोकीळ, घार, वेगवेगळ्या चिमण्या, पारवे, कावळे अशा प्रकारची पक्षी आढळून येतात.

हवामान : औरंगाबाद जिल्ह्यामध्ये तिन्हीही ऋतुमध्ये वेगवेगळ्या प्रकारचे हवामान असते.पावसाळ्यामध्ये मध्यम स्वरूपाचा पाऊस पडतो.  हिवाळ्यामध्ये भरपूर थंडी पडत असते त्या वेळेस येथील तापमान साधारणता १०अंश से पेक्षा कमी होत असते. उन्हाळासुद्धा जिल्ह्यामध्ये भिन्न प्रकारात आढळून येतो. उन्हाळ्यामध्ये भरपुर प्रमाणात ऊन तापत असते.

शेती : मराठवाडयातील शेतकरी आत्महत्या करण्यामध्ये राज्यात पहिल्या क्रमांकावर आहेत हे सर्वानाच माहित आहे. परंतु येथील शेतकरी हा बर्यापैकी आहे जिल्ह्यातील बरीचशी शेती ही मान्सुनच्या पावसावर अवलंबून असते. येथील शेतकरी उन्हाळ्यामध्ये शेतीची संपूर्ण मशागत करून घेत असतो आणि मान्सूनच्या पहिल्या पावसानंतर सुरवात करतो. जिल्ह्यातील शेतीमध्ये कापुस व ज्वारी, बाजरी, सोयाबीन ही मुख्य पिके घेतली जातात या पिकांना पूरक म्हणुन भुईमुग, मुग, उडीद, तीळ,तुर, मका ही पिके घेतली जातात.कापसाला ठिकठिकाणी जिनिंग प्रेसिंग मील असल्यामुळे भरपुर मागणी असते. इतर पिकांना प्रताक तालुक्याच्या ठिकाणी धान्य मार्केट किंवा बाजार समिती उपलब्ध असल्यामुळे तेथे विक्री केली जाते. पावसाळी पिके खाली झाल्यानंतर संचानावर किंवा थंडीमध्ये येणारी पिकाची लागवड केली जाते. यामध्ये साधारणता गहु, हरभरा, सुर्यफुल, करडई, उन्हाळ्यात मका, कलिंगड, खरबूज ही पिके घेतली जातात. काही भागात विहिरी, पाट, धरणे व बारमाही नद्या आहेत. अशा भागात मोसंबी, उस, चिकू, केळी, मिरची, आले, कांदा इतर भाजीपाला घेतला जातो. अशाप्रकारे औरंगाबाद जिल्ह्यातील शेती विविध प्रकारात आढळून येते.

प्रेक्षणीय स्थळे व प्रमुख शहरे :

औरंगाबाद : औरंगाबाद हे विभागीय व जिल्ह्याचे मुख्य ठिकाण आहे. इतिहासामध्ये औरंगाबाद हे औरंगजेबाच्या राजधानीचे ठिकाण होते. अकबर बादशाहा औरंगजेब याने त्याची पत्नी बेगम रजिया हिच्या नावे भव्य वास्तू बांधली आहे. तिलाच ताजमहाल प्रतिकृती म्हणुन ओळखले जाते. औरंगाबाद बसस्थानकाजवळच सिद्धार्थ गार्डन हे भव्य उद्यान आहे. येथे प्राणी संग्रहालय, सर्पालय, गृहालय असुन जिल्ह्यातील हे प्रेक्षणीय व करमणुकीचे उद्यान म्हणुन ओळखले जाते. डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मराठवाडा विद्यापीठ व मुंबई उच्च न्यायालायचे खंड पीठ औरंगाबाद शहरातच आहे. औरंगाबाद शहर महानगरपालिका ही एक मोठ्या महानगारापैकी एक असुन शहरामध्ये विमानतळ व मुंबई-हैद्राबाद रेल्वे मार्गावरील मुख्य रेल्वे स्थानक आहे. औरंगाबाद बसस्थानाकापासून ७० ते ७५ कि.मी. अजिंठा तर ४०ते 45 कि.मी वेरूळ ह्या जगप्रसिद्ध लेण्या आहेत. 

वेरूळ : औरंगाबाद पासून ४० कि.मी. अंतरावर वेरूळ गावच्या डोंगरामध्ये ही जग प्रसिद्ध लेणी आहे. वेरुलामधील कैलास मंदीर व हत्ती शिल्प हे जग प्रसिद्ध असुन येथे ३४ खोल्या आहेत. या खोल्यांमध्ये जैन व बौद्ध व हिंदू धर्मीय शिल्पे आहेत. भारतातील १२ ज्योतिर्लिंगांपैकी घृणेश्वर हे ज्योतिर्लिंग येथेच आहे. ८ व्या शतकातील राष्ट्रकुट राज्याने हे लेणे कोरलेले असावे असा शिलालेख आढळतो. छ. शिवाजी महाराज्यांचे वडील शहाजी राजे यांचा जन्म वेरूळ याच गावी झाला आहे. शहाजी राजे यांचे आजोबा बाबाजी भोसले यांना येथील मंदिरातील पूजेचा मान होता.

अजिंठा : सिल्लोड येथून जवळच असलेल्या जग प्रसिद्ध लेण्यांचा शोध १८१९ मध्ये स्मिथ या इंग्रज कालीन गोर्या व्यक्तीने लावला. सदरील लेणी ही जळगाव, औरंगाबाद, महामार्गावरून ५ कि.मी आत अजिंठा येथील डोंगरात कोरलेली आहेत. लेण्यामध्ये बौद्ध धर्मीय शिल्प असुन येथील बुद्ध्याची मूर्ती प्रसिद्ध आहे. गौतम बुध्द्याच्या जीवनावर आधारित चित्रे येथे बघायला मिळतात.

आपेगाव : हे संत ज्ञानेश्वरांचे जन्म गाव आहे.

पैठण : हे एक तीर्थ क्षेत्र असुन मराठवाड्याची दक्षिण काशी म्हणुन ओळखले जाणारे पवित्र स्थान आहे. येथेच संत एकनाथ महाराज जन्मले असुन त्यांची समाधी व सुंदर मंदिरे येथे आहे. गोदावरी नदीवरील “नाथसागर” हा जायकवाडी प्रकल्प पैठण पासून अगदी जवळच आहे. येथे एक उद्यान असुन येथील संगीत रंगेबेरिंगी कारंजा ह्या विशेष प्रसिद्ध आहेत. येथे सरकारी वस्तू संग्रहालय व एकनाथ अभ्यासिका असुन पैठण हे औरंगाबाद जिल्ह्यातील महत्वाचा तालुका आहे.

पितळखोरा : कन्नड पासून जवळच हे एक छोठेसे गाव आहे. हे एक अश्मयुगीन गाव असुन येथे पाचव्या शतकातील यादव कालीन जैन, हिंदू व बौद्ध धर्मिलेल्या आहेत. दगडात कोरलेली यक्षाची मूर्ती ही विशेष प्रसिद्ध आहे. प्रसिद्ध गानितीतज्ञ भास्कारार्चा हे याच गावाचे आहेत.

म्हैसमाळ : हे औरंगाबाद जिल्ह्यातील थंड हवेचे ठिकाण असुन येथे दूरदर्शन उपकेंद्र आहे.

इंद्रगडी : हे निसर्गरम्य ठिकाण असुन येथील डोंगरावरील तळयात तांबूस व औषधी गुणयुक्त पाणी आहे.

Print Friendly, PDF & Email

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *